Voxtet zingt ‘Sieben letzte Worte’
Op zaterdag 21 maart 2026 verzorgt vocaal ensemble Voxtet een bijzonder concert in de Eshof. Uitgevoerd wordt de ‘Sieben letzte Worte’ van Joseph  Haydn: een prachtig muziekstuk, gebaseerd op de zeven uitspraken van Christus aan het kruis.

elk van de vier evangeliën vertelt erover. In die verschillende verhalen komen in totaal zeven uitspraken voor die Jezus deed aan het kruis. Zo vroeg hij bijvoorbeeld om vergeving voor de mensen die hem kruisigden, en beloofde hij een misdadiger die naast hem gekruisigd werd: ‘Vandaag zul jij met mij in het paradijs zijn.’
Die zeven uitspraken (ook wel ‘kruiswoorden’ genoemd) kregen een eigen plek in liturgie en kerkmuziek. Verschillende componisten hebben er muziekstukken over gemaakt.

De opdracht voor Joseph Haydn
In 1786 kreeg Joseph Haydn (1732-1809) het verzoek om muziek te maken bij de kruiswoorden. Dat verzoek kwam uit een kerk in Cadiz, waar elk jaar op Goede Vrijdag een dienst werd gehouden die in het teken stond van de kruiswoorden. De bisschop las dan op de preekstoel eerst één kruiswoord. Vervolgens hield hij hier een preek over, daarna kwam hij van de kansel af om tien minuten te knielen voor het altaar. Vervolgens ging de bisschop de preekstoel weer op voor het tweede kruiswoord, dan weer een preek, tien minuten knielen en zo verder tot alle zeven kruiswoorden behandeld waren. Haydn kreeg het verzoek om voor de ‘kniel-momenten’ instrumentale muziek te componeren. Zo ontstond de eerste versie van de ‘Sieben letze Worte unseres Erlösers am Kreuze’.

Verschillende varianten
De eerste versie van het stuk van Haydn was bedoeld voor een compleet orkest. Maar al snel na deze eerste versie maakte Haydn een tweede versie, die kon worden uitgevoerd door een strijkkwartet. Beide versies werden uitgegeven in 1787 en konden dus ook op andere plaatsen worden uitgevoerd. En nog in hetzelfde jaar verscheen er nóg een variant: een versie voor alleen piano. (Misschien bedoeld voor kerken waar ze geen orkest hadden en ook geen strijkkwartet.) Bijzonder is, dat deze versie niet door Haydn zelf werd gemaakt maar door een (onbekende) andere componist. Haydn zelf was wel tevreden over deze ‘cover’ van zijn muziek, zo blijkt uit de bronnen. Binnen een jaar waren er dus drie versies van dit werk: een voor orkest, een voor strijkkwartet en een voor piano.

Ontstaan van de koorversie
Zeven jaar later gebeurde er iets bijzonders. In 1794, op de terugweg uit Engeland naar zijn woonplaats Wenen, kwam Haydn in de Duitse stad Passau. Daar werd precies op dat moment een koorversie uitgevoerd van de Sieben letzte Worte van Joseph Haydn. Die versie was niet door Haydn zelf gemaakt, maar door de plaatselijke kapelmeester Joseph Friebert. Naast de zeven kruiswoorden had Friebert extra teksten toegevoegd, mogelijk ontleend aan een bestaand gedicht.
Haydn vond het idee van een koorversie goed, maar was over de uitwerking niet tevreden. Daarom vroeg hij de partituur op en maakte zelf een verbeterde versie. Daarbij werden ook de teksten herzien, waarvoor Haydn hulp kreeg van baron Gottfried von Swieten. (Von Swieten was overigens van Nederlandse komaf; zo heeft dit stuk dus ook nog een klein Nederlands tintje.)

Opbouw van het stuk
De uiteindelijke koorversie bestaat uit tien delen: twee instrumentale gedeelten aan het begin en halverwege, zeven delen over de ‘kruiswoorden’ en een afsluitend deel. Dat afsluitende deel heet ‘Il terremoto’: de aardbeving. Volgens het evangelie van Matteüs beefde de aarde nadat Christus gestorven was.

Teksten
De koordelen beginnen steeds met de letterlijke tekst van het kruiswoord. Dat gebeurt bijna elke keer op een sobere, wat plechtige manier: in liggende akkoorden die nauwelijks veranderen. Daardoor ligt alle nadruk op de tekst. Na deze korte Bijbeltekst volgt een langere tekst, die muzikaal veel meer versierd wordt. Deze teksten vormen meditaties op de Bijbeltekst.
Van deze structuur wordt alleen in deel 5 afgeweken. Daar is het kruiswoord ‘Jesus rufet: Ach, mich dürstet’ onderdeel van de uitgewerkte compositie. Het is ook het enige deel waarin de Bijbeltekst niet alleen een citaat is, maar ook de tekst ‘Jesus rufet’ bevat.

De uitvoering door Voxtet
Voxtet voert dit muziekstuk uit in een kleine bezetting: acht zangers, alleen begeleid door een pianist. Daardoor wordt een heldere, ‘lichte’ uitvoering bereikt.
Tussen de delen door vertelt Erik Idema korte fragmenten uit het lijdensverhaal van Jezus. Deze fragmenten bereiden steeds voor op het deel dat daarna gezongen wordt. Zo wordt het stuk van Haydn een muzikale vertelling op weg naar Pasen. Het is een verhaal van lijden en kwetsbaarheid; en tegelijk gloort in dat verhaal ook steeds iets van hoop en perspectief. Dat laat zien dat het verhaal van het lijden van Jezus in de christelijke traditie nooit op zichzelf staat, maar altijd verbonden is met het nieuwe begin dat met Pasen gemaakt wordt.

De keuze voor dit stuk
Als vocaal ensemble brengt Voxtet zeer uiteenlopende programma’s ten gehore: van muziek uit de vroege barok tot close harmony en moderne klassieke componisten. Dit stuk van Haydn kwam in beeld nadat een van de koorleden het in een ander ensemble had gezongen. Dit zou voor Voxtet ook een mooi stuk zijn, was de gedachte. Al snel werd contact gezocht met pianist / organist Cees-Willem van Vliet, die enthousiast was om mee te doen. Met veel plezier brengen we deze muziek dan ook ten gehore!

Erik Idema